اعصاب و عروق و غيرها نرسد . . . » « 1 » . و لكن آنچه را كه اين بزرگواران به فارسى در كتب تشريح يادشده آورده‌اند در تحقيق ترجمه و تفصيل عبارات علّامه شمس الدين محمد بن محمود آملى شارح كليات قانون و صاحب نفائس الفنون از دانشمندان بزرگ قرن هشتم هجرى است ؛ چنان‌كه در آغاز تشريح قانون گويد : « أقول : و انا العبد الضعيف محمود بن محمد الآملى : إن علم التشريح من معظم اركان الطب إذ به يحصل الإطّلاع على تركيب البنية و غوامض الحكمة ، و الطبيب ينتفع به من وجوه : الأول من معرفة جواهر الأعضاء و أجزائها . . . » « 2 » . [ ترقى در علم طب و تشريح ] البته جاى انكار نيست كه علم تشريح و طبّ مانند بسيارى از شعب علوم و فنون ، سال‌به‌سال بلكه ماه‌به‌ماه و روز به روز در ترقى و تكامل‌اند . مثلا جناب شيخ الرئيس در قانون در عمل جرّاحى كليه سنگ گرفته گويد : « و قد يتصدّى قوم لإخراجها - يعنى اخراج حصات كه سنگ كليه باشد - من الخاصرة و من الظّهر ، و هو خطر عظيم و فعل من لا يعقل له . . . » « 3 » . و امروز عمل شديدتر از آن مىكنند و كليه را مىگيرند و كليه ديگر را پيوند مىدهند و هيچ خطرى روى نمىآورد ، و فعل آن هم فعل عاقل بدانست نه فعل من لا يعقل له . ( در اينجا مسأله‌اى فقهى روى آورد كه گفته آيد ) . و نيز جناب بو على در قانون در بيمارى سرطان گويد كه سرطان را مجروح نكنند كه قطع عضو سرطان گرفته موجب زيادتى شرّ مىشود و در عضو

--> ( 1 ) - خلاصة الحكمة - ط بمبئى - ص 47 و 48 ، و مجمع الجوامع - ص 52 ط بمبئى . ( 2 ) - ط هند - ص 192 . ( 3 ) - قانون طبع رحلى ، چاپ سنگى ، كتاب سوم ، ج 2 - ص 258 .